Noah's Obscure Filmtip: briljante nazi-docu ontmaskert Hitlers oog

In dit artikel:

De documentaire Riefenstahl van Andres Veiel onderzoekt het leven en de zelfpresentatie van Leni Riefenstahl, de invloedrijke maar beruchte filmmaker van nazi-Duitsland. Riefenstahl regisseerde onder meer Triumph des Willens over de NSDAP-partijdag van 1934 en Olympia over de Olympische Spelen van 1936. Haar vernieuwende camerawerk beïnvloedde de film- en sportbeeldtaal, maar stond volledig in dienst van de nazi-ideologie.

Na de Tweede Wereldoorlog hield Riefenstahl vol dat ze uitsluitend kunstenares was geweest en niets met politiek of de nazi’s te maken had. Veiel onderzoekt die hardnekkige ontkenning aan de hand van ongeveer 700 dozen uit haar nalatenschap, die in 2018 in Berlijn werden ondergebracht. De verzameling bevat brieven, foto’s, films, manuscripten en geluidsopnamen. Door haar publieke uitspraken naast haar persoonlijke documenten en gesprekken te leggen, laat de documentaire haar eigen verhaal steeds verder ontsporen.

Een belangrijk fragment is een televisieoptreden uit 1976, waarin Riefenstahl wordt geconfronteerd met haar verantwoordelijkheid tijdens het naziregime. Haar ontwijkende en geïrriteerde reacties worden gevolgd door steunbrieven van Duitsers die juist haar criticus aanvielen. Ook telefoongesprekken met nazi-kopstukken, onder wie Hitlers architect Albert Speer, maken duidelijk dat haar band met het gedachtegoed van het regime verder ging dan ze later beweerde. De documentaire laat bovendien zien dat niet alleen Riefenstahl haar verleden herschreef: een deel van het publiek wilde die versie graag geloven.

Veiel gebruikt geen nagespeelde scènes of opgelegde verklaringen van experts. De archiefbeelden spreken grotendeels voor zichzelf; alleen waar nodig geeft een voice-over context. Daardoor ontstaat de spanning vooral uit het contrast tussen Riefenstahls woorden en het bewijs uit haar eigen archief.

Riefenstahl ging op 29 augustus 2024 in première op het filmfestival van Venetië, waar haar werk in de jaren dertig nog werd bekroond. De documentaire kreeg daar en internationaal veel lof en staat op Rotten Tomatoes op 97 procent. Na een beperkte bioscooprelease in Nederland is de film sinds kort te streamen via CineMember. De documentaire maakt duidelijk hoe propaganda, zelfrechtvaardiging en collectieve bereidheid om een leugen te accepteren jarenlang kunnen doorwerken.